تنها سد مي سازيم
پرويز كردواني چهره ماندگار علمي كشور:گروه اقتصادي: ساخت سد در ايران اگرچه قدمت
دو هزار و چند صد ساله با آثاري همچون سد داريوش 2500 ساله و سد دو قوسي خاكي كريت با قدمت 500 ساله دارد اما ساخت اصولي سد در ايران هيچ گاه مورد توجه نبوده است. ايران در حال حاضر جزء سه كشور برتر سدساز جهان است اما بعيد نيست ظرف چند سال آينده اين موقعيت خود را از دست دهد. «ايران تنها سد مي سازد.» اين جمله پرويز كردواني چهره ماندگار علمي كشور و پدر كويرشناسي ايران است كه در گفت وگو با «اعتماد» درباره اينكه آيا ساخت سد در ايران صرفه اقتصادي دارد، مي گويد و اظهار نظر مي كند: يكي از ويژگي هاي مهم سدسازي اقتصادي بودن آن است. در غير اين صورت ساخت سد تنها هزينه اضافي را به كشور تحميل مي كند. او درباره اينكه آيا ايران به اين تعداد سد نياز دارد، مي گويد: در كشور نيمه خشكي مثل ايران كه بيشتر آب آن به هدر مي رود بايد سد ساخته شود تا از هدرروي آب جلوگيري شود و رودهاي پرنوسان آب را ذخيره كند.
دكتر كردواني معتقد است: مهم ترين مساله در ايران و دنيا مساله آب است به دليل آنكه مقدار آب هاي افزوده شده به كره زمين بسيار ناچيز است. اگرچه آب فراوان ترين ماده در دنيا است و سه چهارم كره زمين را فرا گرفته است، اما همه ما مي دانيم كه اين آب براي ما قابل استفاده نيست زيرا 97 درصد آن به صورت آب هاي شور اقيانوس ها است و دو درصد آن نيز يخ هاي قطبي هستند كه آب نمي شوند و اگر به مايع تبديل شوند به اقيانوس ها ريخته و شور مي شوند. تنها يك درصد آب باقي مي ماند كه در واقع همان آب هاي ذخيره شده در پشت سدها يا آب هاي زيرزميني است. قابل ذكر است كه نيم درصد از يك درصد آب هاي باقيمانده شور و به شكل آب هاي زيرزميني و رودهاي شور غيرقابل شرب هستند. بنابراين مقدار آب شيرين بسيار ناچيز است. ايران هم از اين قاعده مستثني نيست. «ايران» از لحاظ آب كشور فقيري است.
پرويز كردواني اگرچه معتقد است ايران كشور فقيري در زمينه آب است اما مي گويد در صورت داشتن برنامه ريزي صحيح ظرف مدت 25-20 سال آينده مساله كمبود آب در ايران مطرح نخواهد بود. در مورد آب، اصلاحات كم آبي، كمبود آب و بحران آب مطرح است. زماني با كمبود آب مواجه هستيم كه سرانه آب، كمتر از هزار متر مكعب باشد. در اين صورت به منطقه بحراني برخورد مي كنيم، اما شرايط ما به گونه يي است كه در حال حاضر نبايد به منطقه بحراني برسيم. مناطقي نظير فلسطين اشغالي، اردن و اسرائيل كه اصولاً طبيعتي فقير دارند، داراي بارندگي كم به ميزان 100 ميلي متر هستند اما كشوري نظير ايران كه بارندگي به ميزان 200 ميلي متر دارد نبايد در حال حاضر با كمبود آب مواجه باشد كه اين امر نيز مستلزم برنامه ريزي است. در ايران ممكن است مساله كم آبي در دشت هاي خشك مانند يزد، قم و غيره مطرح باشد. اما در مجموع در كل كشور نبايد با چنين مساله يي روبه رو باشيم. در صورت داشتن برنامه ريزي صحيح ممكن است تا 25 سال آينده با كمبود و بحران آب مواجه نشويم.
«آقاي دكتر علت هرزروي آب در ايران به چه مسائلي برمي گردد؟» او مي گويد: در اين زمينه 7 دليل عمده وجود دارد كه عبارتند از: 1- بارندگي ها، تند و شديد هستند. باران ريز در خاك نفوذ مي كند، اما باران درشت قابليت نفوذپذيري ندارد.
2- كوه ها خشك هستند. به اين علت كه بارندگي به صورت ناپيوسته و با فاصله زماني طولاني رخ مي دهد و خاك خشك نمي تواند آب را در داخل خود نفوذ دهد.
3- كوه ها از لحاظ پوشش گياهي فقير يا فاقد آن هستند. ايران، تنها در مناطق گيلان و مازندران از پوشش گياهي نسبتاً غني برخوردار است. البته در همين مناطق نيز، درختان را يكي پس از ديگري قطع مي كنند. اين در حالي است كه پوشش گياهي باعث ريز شدن قطرات باران و نفوذ آب در زمين و پيدايي چشمه سارها مي شود. به همين علت است كه جنگل را مادر رودخانه ها مي شناسند. از سوي ديگر به دليل پوشش گياهي كم يا فقدان گياه، پس از بارندگي شديد، سيل جاري مي شود. بنابراين يكي از علل به وقوع پيوستن سيل، فقر يا فقدان پوشش گياهي است.
4- يكي از عيوب مناطق كوهستاني ايران، تند بودن شيب كوه هاست. براي مثال مي توان به منطقه كرج به سمت شمال(چالوس) اشاره كرد.
5- فاصله بين آبخيز تا آبريز كم است، يعني فاصله بين كوه (آبخيز) و انتهاي دشت كه رود به آنجا مي ريزد (آبريز) كوتاه است و آب با يك فاصله كوتاه به كوير، دريا و درياچه ريخته مي شود. براي نمونه، رود چالوس كه فاقد دشت است و در صورت بارندگي، آب بلافاصله به دريا مي ريزد، در رامسر نيز فاصله كوه تا دريا كمتر از دو كيلومتر است.
6- تعداد سد در ايران كم است. در هر دره يي كه امكان احداث سد در آن وجود داشته باشد بايد سد ايجاد شود. يكي از محاسن سد اين است كه آب را حفظ و ذخيره كرده و از هرز رفتن آن جلوگيري مي كند.
7- كوه هاي ايران برفگير هستند. در فصل بهار با گرم شدن هوا، اين برف ها به سرعت آب شده و طغيان رودها را سبب مي شوند.
هفت عامل مذكور از جمله عواملي هستند كه سبب مي شوند با وجود بارندگي هاي داخل كشور، نتوانيم از آنها بهره كامل ببريم. بنابراين آب ها به راحتي هرز مي روند. اكنون حدود 10رود ايران به عراق مي ريزد، پنج رود از كوهستان به خليج فارس و صدها رود كوچك و بزرگ به درياي خزر مي ريزند كه موجب هدرروي آب ايران شده است. او درباره اينكه آيا ساخت سد با اين تعداد با توجه به عمر مفيد سد در ايران صرفه اقتصادي دارد، مي گويد: همان گونه كه توضيح دادم يكي از اصول ساخت سد اقتصادي بودن آن است، در غير اين صورت ساخت آن بي فايده است. در ايران با توجه به شرايط آب و هوايي تا آنجا كه مي توان بايد سد ساخت اما بايد به اصول آن همانند صرفه اقتصادي و عمر مفيد آن توجه كرد كه متاسفانه كمتر توجه مي شود.
اما درباره عمر مفيد سدها، بايد توجه كنيم كه براي هر سدي عمر مفيدي در نظر گرفته شده است. عمر مفيد سد سفيدرود 50 سال است، اما به علت بهره برداري بيش از حد، سد مذكور زودتر از زمان در نظر گرفته شده پر خواهد شد. او سپس به سه اقدامي كه قرار بود با اجراي آنها عمر مفيد سد سفيدرود 50 سال باشد، اشاره مي كند و مي گويد: آبخيزداري بالادست كه به طور صحيح انجام نشده است، ايجاد سدهاي رسوبي به تعداد 11 سد كه احداث نشد و شست وشوي هيدروليكي، يعني باز كردن دريچه در طول سال و شستن گل ولاي سطح آن از طريق جريان آب، كه به دليل عدم انجام سه اقدام فوق عمر مفيد سد سفيدرود كاهش پيدا كرد.
او درباره اينكه آيا سه اقدام فوق براي سدهاي تهران نيز قابل اجرا است، اظهار مي كند: براي سدهاي تهران انجام اين كار بسيار دشوار است. به همين دليل اين سدها زودتر از ساير سدها پر خواهند شد زيرا در صورت باز كردن دريچه ها و خروج آب از آن، تهران آب نخواهد داشت. بدين ترتيب با وجود سد، مشكل آب حل نخواهد شد. سدهاي فعلي آب موردنياز را تا 30 يا حداكثر 40 سال آينده تامين خواهند كرد و پس از آن قادر به انجام كاركرد خود نخواهند بود.
او مي گويد: چنان كه تمهيدات لازم انجام نشود، مخازن سد كرج و لتيان در 25 سال آينده پر خواهد شد، بنابراين امكان احداث سد در مناطق مذكور وجود نخواهد داشت، چرا كه در صورت پر شدن سدهاي بزرگ، امكان لايروبي آنها وجود ندارد و اين سدها بايد رها شوند. برهمين اساس بود كه پنج سال پيش طي مصاحبه يي عنوان كردم كه اگر براي تهران چاره يي انديشيده نشود، طي 25 سال آينده آبي نخواهد داشت و همه بايد از اين شهر مهاجرت كرده و بروند.