بزرگ‌ترین سدهای دنیا، ساخته دست مهندسان ایرانی
امروز ایران با شرکت در مناقصه‌های بین المللی، برای دیگر کشورهای جهان سد می‌سازد. کاری که قبل از انقلاب کشورهای صنعتی برای ایران می‌کردند. اما ایران فناوری ساخت سدها را نیز به آن‌ها منتقل می‌کند، کاری که کشورهای دیگر هرگز برای ایران نکردند.

 
علی مهرجو- ایرانی‌ها از دوران‌های گذشته در سدسازی پیشگام بودند. آن‌ها سدهای زیادی در اقصی نقاط کشور ساختند که از جمله می‌توان به سدهای قلعه رستم، عجریب، ابوالعباس، ابوالفارس، کرخه، کارون، قیر، جوی‌بند، جراحی و نیز کبار و کریت اشاره کرد. سد کبار که در نزدیکی استان قم واقع شده است حدود 1300 میلادی قدمت دارد و یکی از نخستین سدهای قوسی جهان است که طول تاج آن 55 متر، ارتفاع 26 متر و فقط 5 متر ضخامت دارد و شعاع قوس آن 38 متر است که نشان دهنده توان اجرائی گذشتگان در ساخت سد قوسی است. همچنین سد کریت که در زمان هخامنشینان در نزدیکی شهر طبس ساخته شده است، حدود 600 سال مرتفع ترین سد جهان بوده و هم اینک نیز با عرض تاج 1 متر نازکترین سد جهان است. سدهای جدید بتنی ساوه، سدخاکی درودزن در فارس، امروزه در محل سابق سدهای قدیمی ساخته شده اند.
بنابر این گزارش برنامه‌های عمرانی گوناگونی که باهدف توسعه اقتصادی – اجتماعی کشور، تاکنون تدوین شده است، به طور اصولی جملگی دارای زیربنای متکی به توسعه منابع آب بودند. توسعه بهره‌برداری از منابع مختلف آب در اولویت نخست برنامه‌های مذکور قرار داشت و تامین آب عاملی برای دستیابی به آرمان‌های رشد شد، رشدی که فقر زدائی، قطع وابستگی، ایجاد عدالت اجتماعی، رفاه و سرافرازی را به ارمغان داشته است.
سدهای مخزنی زیر نظر امریکایی ها
توسعه کشاورزی در ایران به عنوان یکی از اهرم‌های پیشرفت اقتصادی همراه با عوامل مهمی چون افزایش جمعیت، بالاتر رفتن سطح بهداشت، محدودیت منابع آب شیرین، برداشت بیش از حد از آب‌های زیرزمینی و سرانجام هجوم جبهه‌های آب شور به شیرین، احداث سدهای مخزنی را در اولویت کارهای عمرانی قرار می‏دهد.
بنا بر گزارش فرازنیوز مطالعه و طراحی سدهای مخزنی بزرگ از حدود سال‌های 1327 شروع و احداث این سدها از اواخر دهه 1330 صورت عملی به خود گرفت. کار سدسازی در ایران که از سال 1326 آغاز شده است، تا قبل از پیروزی انقلاب اسلامی رشد ناچیزی داشته و طی 30 سال ابتدایی یعنی از سال 1326 تا 1356 تنها 27 سد در ایران در مراحل مطالعاتی، اجرایی و بهره‌برداری قرار داشت و طی این 30 سال تنها 26 سد در کشور مورد بهره‌برداری قرار گرفت و مابقی 522 سد دیگر که در ایران مورد بهره‌برداری قرار گرفت، تمامی آن در سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی بوده است.
به اعتقاد کارشناسان علیرغم پیشینه و پیشگامی ایرانیان در سدسازی، وقتی سدهای مخزنی مدرن که علاوه بر مهار سیل های خروشان و ذخیره ی آب، انرژی برق نیز تولید می‌کردند، احداث شدند، ایران با آن سابقه شکوهمند تاریخی در عرصه ی سدسازی از این قافله عقب ماند.
علت این عقب ماندگی نیز به حکام و سلاطینی باز می‌گشت که بیش از این که دغدغه آبادانی ایران و آسایش مردم را داشته باشند، به آرزوهای حقیر خود می‌اندیشیدند. به همین دلیل در فاصله طولانی ابداع و ساخت سدهای مخزنی مدرن تا پیروزی انقلاب اسلامی تنها سیزده سد در ایران ساخته شد که البته همه آن‌ها را نیز خارجی‌ها ساخته و به بهره‌برداری رساندند و هرگز حاضر به انتقال فناوری آن نشدند.
وقتی سد مخزنی "دز" را چهار کشور اروپایی با همراهی کانادا ساختند، بهره‌برداری از آن را چند صباحی یک شرکت ایرانی به عهده گرفت تا آمریکایی‌ها برای دو برابر کردن ظرفیت نیروگاه سد به ایران آمدند. آن‌ها شرط کردند که تنها در صورتی حاضر به انجام کار خواهند بود که یک شرکت خارجی جایگزین شرکت ایرانی شود. این بود که یک شرکت ایتالیایی بهره برداری از سد را به عهده گرفت و آمریکایی‌ها به تعهدشان مبنی بر ارتقای ظرفیت نیروگاه سد عمل کردند.
تولد مرحله جدیدی در سد سازی
با وقوع انقلاب اسلانی ایران صنعت سدسازی در کشور وارد مرحله جدیدی شد و صنعت آب کشور ایجاد خودکفائی در این زمینه را هدف بزرگ و متعالی خود قرار داد. دورانی که خودباختگی و ذلت پذیری جای خود را به خودباوری و اعتماد به نفس داد و باز ملت ایران را داعیه دار کارهای بزرگ کرد. به تبع انقلاب اسلامی و خون تازه ای که در رگ‌های ملت ایران تزریق شد، در سدسازی نیز عصر جدیدی آغاز گشت. عصری که خاطره شکوهمند گذشته را در حافظه تاریخی ملت ایران زنده می‌کرد.
مهندسان و کارگران سخت کوش و غرور آفرین ایرانی روزها و شب‌های زیادی دور از خانه و خانواده در دل دره‌ها و کوه‌های سر به فلک کشیده تلاش کردند تا توانستند دوباره جایگاه جهانی ایران را در سدسازی احیا کنند. آن‌ها با مجاهدت‌های طاقت‌فرسای خود، کشور را در سدسازی به خود کفایی رساندند. سد مخزنی "تجن" اولین سدی بود که با فکر، خلاقیت و زحمات بی‌بدیل مهندسان و کارگران ایرانی قامت افراشت و نوید بخش مجد و شکوفایی دوباره این صنعت شد.
با فراهم شدن زمینه‌های مختلف و با شروع برنامه اول (سال 1368) توسعه اجتماعی و اقتصادی کشور، بر اساس ظرفیت‌سازی که در کلیه ابعاد مورد نیاز این صنعت انجام گرفت، گام‌های اساسی عظیم و شجاعانه‌ای برداشته شد. مهار آب‌های سطحی و توسعه بهره‌برداری از منابعی که بدون مصرف از دست می‌روند و به طور بارز در سرلوحه برنامه‌های توسعه اقتصادی اجتماعی کشور قرار گرفت.
آمارها حاکی از این است که سدهای احداث شده طی دو دهه پس از پیروزی انقلاب از 13 سد به 60 سد افزایش یافت. در حال حاضر، در برنامه تامین آب کشور 70 سد مهم و 48 شبکه آبیاری زهکشی در دست اجرا قرار دارد که نمایانگر توان بالای مهندسی در کشور ایران است، با این تحول شگرف هم اکنون صنعت سدسازی کشور به مرحله خودکفائی رسیده است و کلیه مراحل مطالعه طراحی، نظارت، ساخت، مدیریت و بهره برداری از سدهای مخزنی به دست توانای مهندسین کشور صورت می گیرد. دانش و تجربیات حاصله از روند اجرائی طرح‌ها، دستیابی با استانداردهای علمی، خودباوری و اتکاء به نفس کارشناسان ایرانی و اتخاذ استراتژی های مناسب، در این امر مهم بی اثر نبوده است.
بنا بر این گزارش بیشترین تعداد سدهای مورد بهره‌برداری شده در ایران طی سال‌های پس از پیروزی انقلاب اسلامی در سال 1374 بوده است که در این سال در مجموع بهره‌برداری از 42 سد آغاز شده بود. همچنین مطالعه احداث 491سد در سال‌های پس از انقلاب اسلامی آغاز شد و این در حالی است که قبل از پیروزی انقلاب تنها مطالعه احداث یک سد آغاز شده بود.
از مجموع 548 سد به بهره برداری رسیده در کشور، بیش از دو میلیون هکتار از اراضی از آب‌های پشت این تعداد سد استفاده می‌شود و در صورتی که تمامی 1184 سد کشور به بهره‌برداری برسد، بیش از 4 میلیون و 409 هزار هکتار از اراضی کشاورزی از این تعداد سد بهره خواهند برد.
ایران؛ جزو پنج کشور سازنده سدهای مخزنی
سد خاکی کرخه که امروز بزرگترین سد خاکی خاورمیانه است را فرزندان ایران زمین، خودشان ساخته و به بهره‌برداری رساندند. سد دو قوسی بتنی کارون 3 که چهار برابر سد دز برق تولید می کند و احجام بکار رفته در آن اعم از آهن، بتون و سنگ، گاهی تا سی برابر سد دز است را مهندسان و کارگران ایرانی خودشان ساختند.
نیروگاه "غرق آبی" سد طالقان که اولین نیروگاه غرق آبی جهان است نیز با همت ایرانیان بنا نهاده شد. بعد از پیروزی انقلاب تا امروز یعنی در طول فقط سه دهه گذشته بیش از 500 سد کوچک و بزرگ در اقصی نقاط کشور ساخته شد. کاری که در هیچ دوره ای از تاریخ ایران سابقه نداشته است. به همین دلیل ایران به لحاظ تعداد سدهای در دست اجرا، پس از کشورهای چین و ترکیه در رتبه سوم جهان قرارگرفت و کمسیون بین المللی سدسازی، ایران را به لحاظ فناوری پس از چین و ژاپن سومین کشور سازنده سدهای بلند تر از 100 متر معرفی کرد.
همچنین بخاطر ساخت سدهای بزرگ مخزنی در شمار پنج کشور اول جهان قرار گرفت و به یکی از معتبرترین سدسازهای جهان تبدیل شد. جایگاه ایران در سدسازی کمسیون بین المللی سدهای بزرگ جهان را بر آن داشت تا در سال 1383 هفتاد و سومین اجلاس خود را در ایران برگزار کند.
بر اساس گزارش بانک جهانی، وجود انگیزه‌های نهادی و سازمانی ، موجب ادامه سیاست سد سازی در ایران و الجزایر شده است. ایران هم اکنون 85 سد فعال در اختیار دارد و قصد دارد 171 سد دیگر نیز احداث کند . سدهای کنونی ایران قابیلت آبیاری 3 میلیون هکتار را دارد.
این گزارش در حالی است که ظرفیت کل سدهای ساخته شده در ایران به بیش از 2/39 کیلومتر مکعب می‌رسد. سهم منابع آبی ذخیره شده در پشت سدها به نسبت کل ذخایر آبی کشور نیز به بیش از 5/28 درصد می‌رسد. ظرفیت سدهای ساخته شده در مصر 169، در عراق 2/50، اردن 1/0، لبنان 3/0، لیبی 4/0، مراکش 1/16، سوریه 9/15 و تونس 9/2 کیلومتر مکعب است.
ریوتى رئیس کمیسیون بین المللى سدهاى بزرگ با بیان اینکه ایران یکى از کشورهاى موفق سدساز در جهان است می‌گوید: مشارکت متخصصان ایرانى در مقوله سدسازى در جهان نشان مى‌دهد که آن‌ها قادرند در مقوله سدسازى موفق عمل کنند و فعالیت‌هاى ایران در این زمینه بسیار خوب و چشمگیر است.
وى مهمترین چالش‌هاى صنعت سدسازى در جهان را در حال حاضر، ساختن سد به ارزان‌ترین صورت و با امنیت بسیار بالا عنوان کرد و گفت: «اى کولد» مستقیماً وارد مسائل اجرایى سدسازى نمى‌شود بلکه هدف از تشکیل این تشکل انتشار و توزیع دانش، برنامه ریزى، طراحى و ساخت و ساز، بررسى مسائل زیست محیطى و حفظ سازه‌هاى سد است.
مدیریت و سد سازی باید در کنار هم قرار بگیرند
جمهوری اسلامی ایران با خودکفایی در دانش فنی در بخش سدسازی به یک شاخص مهم و اساسی توسعه یافتگی دست یافته و با دستیابی ایران به فن‌آوری‌های نوین و پیچیده در زمینه‌های عمرانی، احداث پروژه‌های بسیار بزرگ نیز امکان پذیر شده است.
امروز ایران با شرکت در مناقصه‌های بین المللی، برای دیگر کشورهای جهان سد می‌سازد. کاری که قبل از انقلاب کشورهای صنعتی برای ایران می‌کردند. اما ایران فناوری ساخت سدها را نیز به آن‌ها منتقل می‌کند، کاری که کشورهای دیگر هرگز برای ایران نکردند.
رسول زرگر معاون سابق وزارت نیرو در امور آب و آبفا با اشاره به آن‌که تغییراتی که در بحث مدیریتی که در سه سال گذشته بر آن تکیه داشتیم یک نقطه عطف در مدیریت 70 ساله آب کشور به حساب می‌آید، اظهار کرد: معتقدیم اگر آن مدیریت صنعتی به همان روند ادامه می‌یافت، نه تنها مشکلات بخش آب کشور حل نمی‌شد، بلکه چالش‌های جدیدی نیز اضافه می‌شد. اما هم اکنون با نگاه به بیش از 20 کشور دنیا که این مدیریت جدید و علمی را دنبال کرده‌اند، این پیش‌بینی می‌شود که علاوه بر حل مشکلات سابق، در مدیریت سنتی، مشکلات عمومی مانند کمبود آب، خشکسالی‌ها، سیلاب‌ها و به ویژه معضلات زیست محیطی در بخش آب حل و فصل شوند.
زرگر افزود: ما توانسته ایم ذهن مسئولان کشور و مدیران بخش آب را به این سو ببریم که مدیریت آب کشور مساوی با سدسازی نیست، زیرا سدها و شبکه‌ها یک ابزار و وسیله هستند و هدف نیستند که در این راستا ابتدا باید مدیریت انجام شود و در قالب آن سازه‌های آبی نیز ایجاد شود.
بنا بر این گزارش علاوه بر مدیریت، اهمیت و اولویت‌ دادن به مطالعات زیست محیطی و فرهنگی و تاریخی بر مطالعات فنی، مهندسی و اقتصادی نیز از مسائلی قابل ملاحظه‌ای است که در چند سال اخیر مورد توجه فراوان قرار گرفته است که در کنار مطالعات فنی و اقتصادی، مطالعات زیست محیطی، فرهنگی و تاریخی نیز در ایجاد سازه‌های آبی باید اجباری باشد.
بهره برداری از30 طرح بزرگ، مهم و حیاتی آبی شامل سد، شبکه، سیستم‌های آبرسانی و جمع آوری فاضلاب در دهه‌فجر امسال برگ زرین دیگری است که بر صفحات افتخار جمهوری اسلامی ایران افزوده شده است.